Ontdek het ambacht: Shou Sugi Ban

Als kind mocht Pieter Weijnen graag fikkie stoken en als architect gaf hij menig huis een open haard. Dus toen hij in aanraking kwam met Shou Sugi Ban, een Japanse techniek om hout zwart te blakeren, was hij verkocht.

Makers Pieter Weijnen en zijn elfkoppige team (zwarthout.com)
Werkplaats de stallen (700 en 150 m²) en schaapskooi (70 m²), van een voormalige boerderij in Leersum, waarin onder meer een oven, houtbewerkingsatelier en showroom zijn gevestigd. Plus 3 ha terrein.
Techniek Shou Sugi Ban, een Japanse techniek om planken zwart te blakeren
Favoriete gereedschap vuur

vtwonen tuin special 1 2020 |  werkplaats gereedschappen zwart hout
De lichtste variant van Zwarthout-planken: Sakaide. Deze planken van Douglas-hout worden gebrand, geborsteld en tenslotte ingewreven met Tung-olie, die een diepe en warme glans geeft. Een bewerking die vooral geschikt is voor interieurs.
vtwonen tuin special 1 2020 | Zwart Hout medewerkers en eigenaar Ambacht Shou Sugi Ban
Pieter Weijnen (tweede van links) met Ruben Mazurel, Frank Ruijs en Dominique Pongers, respectievelijk vuurmeesters, ‘alleskunner’ en meubelmaker. ‘Dankzij dit geweldige team kon Zwarthout groeien.’ ‘In Zweden zag ik een prachtig singles-dak. Eenmaal terug hebben we zelf shingles gemaakt van Accoya-hout. Deze manier van branden heet Marugame.’

Japans ambacht

Doordeweeks rijdt Pieter Weijnen iedere ochtend in zijn knaloranje elektrische auto van Amsterdam naar Leersum, een dorp op de Utrechtse Heuvelrug. Een rit van een uur, maar dat deert hem niet. ‘Ik rijd naar het bos toe, dat is een fijn vooruitzicht. En eenmaal daar ben ik helemaal in mijn element.’ Daar, dat is zijn bedrijf Zwarthout, gevestigd in de stallen en bijgebouwen van een voormalige boerderij. Waar ooit varkens in het hooi stonden, worden nu houten planken zodanig verbrand dat ze zwart blakeren zonder hun kracht te verliezen. ’Dat ambacht heet Shou Sugi Ban, ook wel Yakisugi genoemd, en komt oorspronkelijk uit Japan. Pieter ontdekte het in 2008 op de Biënnale van Venetië, waar hij in contact kwam met architect Terunobu Fujimori, die het regelmatig toepast in zijn werk. ‘In Japan wordt deze techniek al eeuwenlang overgedragen van vader op zoon,’ vertelt Pieter.

“Ik word nog steeds blij
als er een plank de 

oven uitrolt.”

vtwonen tuin special 1 2020 | Pieter Weijnen zwart hout

Spelen met vuur

Toen hij Shou Sugi Ban ontdekte, was Pieter nog architect, met drie partners en dertig man personeel. Gebiologeerd door het zwarte hout toog hij naar Naoshima, een Japans eiland vol kunst en zwarte huizen, waar hij het verbrandingsproces afkeek van een timmerman. Later, toen hij zijn eigen, energieneutrale huis op Amsterdam IJburg bouwde, ging hij er zelf mee experimenteren. ‘Op de bouwplaats zette ik steeds drie planken als een koker tegen elkaar en daarin stookte ik een vuurtje. Het rookte enorm – de buren waren niet blij – maar het lukte.’ Hij bekleedde zijn gevel met het zwarte hout en haalde er talloze kranten en tijdschriften mee. ‘Het was duurzaam én mooi,’ verklaart Pieter, ‘dat was destijds vrij uniek. Ik woon er nog steeds; het is het beste huis dat ik ooit heb gebouwd.’

vtwonen tuin special 1 2020 | werkplaats zwart hout
Zwarthout verwerkt circa 15.000 m² hout per jaar, zo’n drie voetbalvelden. Pieter: ‘Op de achtergrond zie je Daelan, een werkstudent die voor zijn afstudeerproject research bij ons deed. Hij ontwierp een energieleverende oven waarmee we onze panden verwarmen.’
vtwonen tuin special 1 2020 | zwart hout werkplaats aan het werk
De vroegere melkput is nu de meubelwerkplaats.
vtwonen tuin special 1 2020 | materialen en gereedschappen

“Met de zon erop lijkt dit hout

zilver.”

De afdruk van de tijd

Trots laat Pieter de oven zien: een enorm gevaarte waar via een rolband hout uit Nederland, Nieuw-Zeeland en Afrika doorheen wordt geleid. Het is de derde versie, gemaakt van industrieel staal, nadat eerdere exemplaren niet bestand bleken te zijn tegen de hitte, die soms 1600 graden haalt. ‘De houtsoort, de temperatuur, de nerfstructuur: alles heeft invloed op het craquelé,’ legt Pieter uit. ‘Vervolgens gaan de elementen een rol spelen: wat doen regen en hagel met het hout? Dat testen en bestuderen we. Japanners houden van wabi sabi, de afdruk van de tijd. Nederlanders willen alles juist mooi houden en daarom gebruiken we zwaardere houtsoorten en geven wij sommige varianten een hars- of olielaag. Zelf vind ik de koollaag onbehandeld het mooist. Met zon erop lijkt het zilver, bij schemer en regen is het diep, diep zwart.’

vtwonen tuin special 1 2020 | hout bewerken ambacht Shou Sugi Ban
Meubelmaker Dominic werkt aan een vitrinekast met afgeronde hoeken voor een calvados-merk uit Normandië.
vtwonen tuin special 1 2020 | bewerkt zwart hout werkplaats Ambacht Shou Sugi Ban
Verzameld werk in de showroom.
vtwonen tuin special 1 2020 | vlammenwerper zwart hout Ambacht Shou Sugi Ban
‘Sommige werkstukken passen niet in de oven en branden we met de hand. Zo werken we nu aan vijf meter lange balken voor een Frans kasteel.’

Positieve voetafdruk

Als architect interesseerde Pieter zich al vroeg voor duurzaamheid, maar met Zwarthout kan hij voor zijn gevoel pas echt impact hebben. ‘Omdat ik dagelijks maar een paar uur kan werken, laat ik veel over aan de mensen die hier werken – van levenskunstenaars tot studenten. Wij hebben een gedeelde missie: onze CO2-voetafdruk niet alleen compenseren, maar positief maken door twee keer zoveel bomen te planten als we gebruiken. Dat spreekt ook klanten aan; tijdens onze jaarlijkse plant-dag zijn laatst mensen helemaal uit Maastricht gekomen om het hout van hun huis opnieuw aan te planten.’ Het zwartgeblakerde hout van Pieter is inmiddels onder meer te vinden op de gevels van een designmeubelwinkel in Parijs en een whisky-distilleerderij in Denemarken, en in particuliere huizen door heel Europa.

Lees hier verder hoe je op 4 manieren de trendkleur zwart in jouw tuin, door middel van hout en accessoires, kan stylen.

nog meer: wooninspiratie